De paddenstoelen van Schiermonnikoog


Baardige melkzwam
Lactarius torminosus


Melkzwammen danken hun naam aan het feit dat ze druppeltjes melk laten vallen wanneer hun plaatjes of hoed worden beschadigd. Bij de baardige melkzwam is die melk wit en smaakt scherp. De baardige melkzwam herken je gemakkelijk aan de vliezige resten die langs de rand hangen. Ze groeien in de buurt van berken.
duinen (bij berken)augustus - november

Berkenzwam
Piptoporus betulinus


Berkenzwammen groeien, zoals de naam al zegt, op berken. Het is een teken dat het al een poosje niet zo goed gaat met de berk. Via wondjes aan de berk groeit de zwamvlok in het hout en breekt de cellulose in het hout af. De berkenzwam is de vrucht die uit de zwamvlok groeit.
De hoed van de berkenzwam is lichtbeige van kleur en glad. Aan de onderkant zit een zachte, witte laag met allemaal kleine gaatjes. Hierin worden de sporen gevormd, die er uit vallen als ze rijp zijn.
Wanneer de berkenzwam aan een afgevallen tak groeit, zorgt hij toch dat de hoed horizontaal blijft groeien, zodat de sporen vrij naar beneden kunnen vallen. Wanneer de bomen geen blad hebben, zie je de berkenzwammen goed aan de stammen zitten. Vroeger werd de berkenzwam gebruikt als medicijn en om vuur mee te maken. Zo had Ötzi, de mummie die in de Alpen werd gevonden en 3000 jaar geleden leefde, gedroogde berkenzwam bij zich.

bosgehele jaar

Dennenmoorder
Heterobasidion annosum


Op omgezaagde stammen van dennen kun je de dennenmoorder tegenkomen. Maar zoals de naam al doet vermoeden, schroomt deze soort ook niet om, ondergronds, gezonde bomen binnen te dringen. Die leggen na verloop van tijd het loodje: ze sterven af. Af en toe worden ook loofbomen aangetast door deze schimmel. De dennenmoorder is een platte, roodbruine paddenstoel met een opvallende witte groeirand en je komt hem in de dennenbossen tegen. Aan de onderkant zitten kleine buisjes, waarin de sporen worden gevormd.

dennenbosgehele jaar

Duinstinkzwam
Phallus hadriani


De duinstinkzwam groeit bij voorkeur op kalkhoudend, voedselarm duinzand. Op Schiermonnikoog kun je deze soort  tegenkomen in de buitenste duinenrij en op plekken waar stuivende duinen zijn.  Voordat de duinstinkzwam uit de grond komt, zit hij als een soort 'ei' (een zogenaamd 'duivelsei') in de grond. Wanneer dit 'ei' rijp is, groeit daaruit binnen korte tijd de paddenstoel. Door de geur van de duinstinkzwam worden vliegen aangetrokken. Die zorgen ervoor dat de sporen, waarmee de soort zich voortplant, worden verspreid.  

duinenseptember - januari

Duivelsbroodrussula
Russula sardonia

Russula's zijn er in Europa in meer dan 150 verschillende soorten. Kenmerkend zijn een vlakke, vaak lichtrood tot paarse, maar soms ook gele tot groene hoed. De duivelsbroodrussula is een algemene paddenstoel onder naaldbomen. Ze groeien op Schiermonnikoog veel in de Tweede Dennen. De hoed is purperbruin en de steel is vaak lichtpurper aangelopen. Het vruchtvlees is bros. De plaatjes zijn lichtgeel van kleur. De smaak van het vruchtvlees is heel erg scherp en de soort is giftig, vandaar de naam.

dennenbosaugustus - december

Fluweelpootje
Flammulina velutipes

De meeste paddenstoelen kunnen slecht tegen vorst. Ze bestaan grotendeels uit water. Als dit water bij bevriezing uitzet, doet dat zoveel schade aan de cellen dat er van de paddenstoel na enkele dagen niet veel meer over is dan een slijmerig hoopje. Een klein aantal soorten is echter wel wintervast. De meeste daarvan zijn hard en houtig en staan vaak jarenlang op een boomstam. Maar er zijn ook een paar 'normale' paddenstoelen die tegen winterkou kunnen. Een voorbeeld daarvan is het fluweelpootje. De hoed hiervan is warm geelbruin en het steeltje lijkt wel te zijn gemaakt van zwart fluweel. U vindt fluweelpootjes in kleine bundels op loofhout. Op Schiermonnikoog komt hij vooral voor in het berkenbos, maar ook vrij veel in het dorp.

bosnovember - januari

Gele berkenrussula
Russula claroflava

Een groot deel van het Schiermonnikoger bos bestaat uit berken. Er zijn veel soorten paddenstoelen die alleen onder berken willen groeien. Eén van de opvallendste is de gele berkenrussula. Dit is een citroengele zwam met een witte steel en een witte onderkant. In vochtige berkenbosjes kan hij met duizenden bij elkaar staan. De berkenrussula werkt samen met de berk. De paddenstoel helpt de boom met het opnemen van metalen uit de bodem. In ruil daarvoor krijgt de zwam voedingsstoffen van de berk.

bosseptember - oktober

Gele knotszwam
Clavulinopsis helveola

De gele knotszwam is een bijzonder gevormde paddenstoel: in de vorm van een slanke knots. De kleur is opvallend felgeel. Ze groeien vooral op schrale graslandjes met een hoge natuurwaarde. Zulke graslandjes en duinvalleien zijn gelukkig nog veel aanwezig op Schiermonnikoog: langs de IJsbaan, op het weitje bij de voormalige vuilstort bij de bunker etc.
 
duinenjuli - december

Gele trilzwam
Tremella mesenterica

Lang niet alle paddenstoelen hebben een hoed en een steel. Er zijn er ook met de vorm van een korst, een bult, een gewei of een oor. De vorm van de Gele trilzwam heeft het meest weg van een uitgespuwde kauwgum. Daarbij voelt hij aan als koude gelatine. In een tijd dat de natuur weinig kleuren meer heeft, is de Gele trilzwam een opvallende verschijning. Het zwammetje is namelijk helder geel. Hij groeit op dode takken, het liefst van eiken. Hoewel de paddestoel het hele jaar door te vinden is, is het late najaar en het begin van de winter de beste tijd. Totdat het echt gaat vriezen. Het geel verkleurt dan snel naar oranje en uiteindelijk valt de trilzwam uit elkaar.
De beste plekken voor de Gele trilzwam zijn het Cornelis Visserpad (met name bij de IJsbaan) en het begin van de oude Reddingsweg.

bosoktober - januari

Geschubde inktzwam
Coprinus comatus

Weinig paddenstoelen zijn zo vluchtig als de inktzwam. In één kleine week tijd zijn de paddenstoelen uit de grond gekomen, uitgegroeid en veranderd in een zwarte, slijmerige massa. Aan dat zwarte slijm dankt de inktzwam zijn naam. Niet alleen lijkt het op inkt, het is zelfs als schrijfinkt te gebruiken. De inkt zit vol sporen. Deze sporen hechten zich aan de poten van ieder dier dat er per ongeluk doorheen loopt: of dat nu insecten zijn, konijnen of mensen. Op deze manier verspreidt de paddenstoel zich.
Geschubde inktzwammen houden van een voedselrijke bodem. Op Schiermonnikoog staan ze op plekken waar veel honden uitgelaten worden, zoals het bos in de buurt van het dorp, of op plekken waar meststoffen uit de polder inwaaien, zoals de binnenkant van de waddendijk

bos, polderseptember - november

Geweizwam 
Xylaria hypoxylon


De geweizwam wordt zo’n 4 cm hoog en is heel algemeen op dode boomstronken te vinden. De zwarte stelen zijn meestal bestoven met lichtgrijze sporen. De vertakte zwam valt in de herfst en winter het meest op, omdat dan de bladen van de planten verdwenen zijn en de dode stammen waar de geweizwam op groeit goed zichtbaar zijn geworden.  
bos, dorpgehele jaar

Gewone krulzoom
Paxillus involutus

Na het eten van een giftige paddenstoel zal je niet binnen een paar tellen dood neervallen. Giftige zwammen hebben wat meer tijd nodig om hun noodlottige werk te doen. Maar de krulzoom is zelfs naar paddenstoelenmaatstaven erg traag. Na één maaltje van deze bruine zwammen met een licht omgekrulde rand is er weinig aan de hand. Pas wanneer je van het eten van krulzomen een gewoonte gaat maken, wordt het een probleem. De soort bevat namelijk een onafbreekbaar gif dat zich in de lever ophoopt. Als je lever teveel van dit goedje in zich heeft, raakt deze onherstelbaar beschadigd. Het heeft lang geduurd voordat het verband tussen deze zwam en de leverkwaal duidelijk werd. Daarvoor stond de krulzoom als eetbaar te boek.
Krulzomen staan in verschillende landschappen. Op Schiermonnikoog staat hij talrijk in het bos. Ook in duinvalleien en tuinen is de trechtervormige zwam het hele najaar te bewonderen.

duinseptember - november

Gewone wimperzwam
Scutellinia scutellata


Op oude boomstronken kom je soms wimperzwammen tegen. Het zijn kleine, ronde zwammen met langs de rand zwarte haartjes, als oogwimpers. De kleur van wimperzwammen varieert van bruinig tot oranjerood. De gewone wimperzwam is vaak helder oranje van kleur.
Vooral elzen en wilgen zijn goede groeiplaatsen, maar ook op andere plekken waar oud hout aanwezig is, kun je ze vinden. Ze zijn zelfs wel eens op oude kranten, die in een bos lagen, gevonden!
De zwammen zijn niet groot: maximale doorsnee is 15 mm.

duinen, dorp, bosmaart - november

Grote parasolzwam
Macrolepiota procera

Een grote parasolzwam is bijna niet te missen. Met zijn hoed van soms wel 25 centimeter en een slanke steel van 30 centimeter is het een van Nederlands grootste paddenstoelen. De uitdrukking 'als een paddenstoel de grond uitschieten' is de grote parasolzwam op het lijf geschreven. Binnen enkele dagen kunnen in de duinen vanuit het niets een aantal reusachtige paddenstoelen verschijnen. Eerst valt alleen de lange steel op. De hoed is bij jonge paddenstoelen nog dichtgevouwen. Deze jonge exemplaren worden wel 'paukenstokken' genoemd. Binnen een dag ontvouwt zich de bruingeschubde hoed. Kom  je een week later bij de parasolzwammen kijken, dan is er meestal niets anders over dan een rottende bende.
De grote parasolzwam staat op Schiermonnikoog vooral in de omgeving van de Westerplas en in de Kooiduinen, vooral in de periode augustus-oktober.

Westerplas, duinjuli - oktober

Judasoor
Auricularia auricula-judae

Aan oude vlierstammen kun je vaak judasoren tegenkomen. Judasoren zijn dunne, buigzame paddenstoelen die inderdaad veel weg hebben van een wat vreemd gevormde oorschelp, vaak compleet met verdikte plooien er in. Ook is de zwam zacht behaard.
Een legende wil dat Judas, nadat hij Jezus had verraden, spijt kreeg van zijn daad en zich wilde ophangen aan een boom. Hij koos een vlier uit, maar de tak knapte en Judas bleef met zijn oor in een tak hangen. Daarom groeien tot op de huidige dag judasoren uit oude vliertakken!
In het oosten (o.a. China) wordt deze soort gebruikt in gerechten. Ook werd de zwam in de geneeskunde gebruikt tegen aandoeningen van de ingewanden, oogontstekingen en aambeien. In Hongarije wordt een aftreksel in azijn gebruikt om te gorgelen bij een ontstoken keel.

bos, duinhele jaar

Meniezwammetje
Nectria cinnabarina


Meniezwammetjes zijn kleine oranjeroze kussentjes met een doorsnee van 2-4 mm, die vooral op dode, maar soms ook op nog levende takken zijn te vinden.  Dat betekent dan het einde van de boom, want langzaam maar zeker infecteert de schimmel de gehele boom. Meniezwammetjes komen algemeen voor, maar de meeste kans heb je op dode takken van iep, esdoorn, paardenkastanje en linde.

dorp, bosgehele jaar

Nevelzwam
Clitocybe nebularisEen van de algemeenste paddenstoelen van het late najaar is de nevelzwam. Dit is een forse grijze paddenstoel met een vuilwitte steel en helderwitte plaatjes.  Het meest opvallende aan de paddenstoel is dat hij meestal in grote heksenkringen groeit. Onder de grond zit een netwerk van schimmeldraden: het mycelium. Alle paddenstoelen van de heksenkring horen bij hetzelfde mycelium. Wat betreft de standplaats is de nevelzwam niet erg kritisch. Je kunt ze vinden in loof- en naaldbos en soms zelfs in tuinen. Hoewel de nevelzwam als eetbaar te boek staat, zijn er toch gevallen bekend van mensen die er maag- en darmklachten van kregen. Maar beter afblijven dus.

bosoktober - december

Ruitjesbovist
Calvatia utriformis


Deze grote en opvallende paddenstoel is vaak te vinden in de duinen. In het begin is de ruitjesbovist wittig van kleur, met allemaal schubbige wratjes die door smalle tussenruimten van elkaar zijn gescheiden. Na een poosje wordt de ruitjesbovist bruin en wanneer de sporen binnenin rijp zijn, barst de ruitjesbovist aan de bovenkant open en kunnen de sporen naar buiten. Wat daarna overblijft is een bekervormig bruin restant dat vaak nog heel lang op de bodem aanwezig blijft. De ruitjesbovist is een saprofiet, die dood organisch materiaal afbreekt tot bruikbare stoffen voor planten.

duinenjuli - september

Spekzwoerdzwam
Merulius tremellosus


De spekzwoerdzwam is een korstvormende paddenstoel, die vooral is te vinden op verrottende stronken van loofbomen. De bovenkant is wit en viltig, met aan de rand vezelige haren. De onderkant is gelig tot roze, later donkerder en bedekt met kleine plooien waarin de sporen worden gevormd. De paddenstoel is van september tot ver in december te vinden, vooral op stammen van berken.

bosseptember - december

Zandtulpje
Peziza ammophila


Deze bijzonder gevormde paddenstoel leeft op de afgestorven wortels van helmgras. Je komt hem dan ook vooral tegen in de buitenduinen en in de nieuwe duinen op het groene strand.
De paddenstoel zit voor het grootste deel ondergronds. Wanneer hij rijp is opent de ondergrondse bol zich met stervormige slippen die net boven het zand uit steken. De soort is zeldzaam, maar staat op Schiermonnikoog o.a. in de met riet en helmgras begroeide duinen op het groene strand tussen paal 5 en 6.

buitenduinenseptember - november

Zwartwordende wasplaat
Hygrocybe conica
Wanneer november niet te koud verloopt, staan er vaak nog veel paddenstoelen. In vochtige duinvalleien staan dan tot laat in het najaar wasplaten. Wasplaten zijn meestal opvallend geel, oranje of rood gekleurd. De zwartwordende wasplaat is een oranje paddenstoel met een puntige hoed. De steel is meestal geel. Oudere paddenstoelen verkleuren langzaam zwart: eerst de hoed en pas later ook de steel en de plaatjes. Naast de zwartwordende wasplaat komen op Schiermonnikoog nog meer soorten wasplaten voor, zoals de elfen-, puntmuts-, slijm- en scharlaken wasplaat. Goede plekken voor wasplaten zijn de duinvalleien bij de Westerplas en de Hertenbosvallei, maar ook de omgeving van de ijsbaan.

duin, Westerplasseptember - november

Zwavelkop
Hypholoma fascicular


Zwavelkoppen zijn saprofieten. Dat wil zeggen dat ze leven van dood organisch materiaal (hout in dit geval). Zo kom je ze tegen op dode stammen die al aan het verrotten zijn en op afgezaagde stammen die nog in de grond zitten. Ze staan altijd in groepjes of bundels bij elkaar. Zoals hun naam al suggereert, zijn zwavelkoppen gelig van kleur. De gewone zwavelkop is lichtgeel en groeit op zowel loof- als naaldhout. De dennenzwavelkop is wat meer bruingeel en komt alleen voor op dood naaldhout.

bos, dorpmei - december

imprimer